10.
Dasamo paricchedo
Rūpavibhāganiddeso
622.
Tassa dāni karissāmi, samāsena vibhāvanaṃ.
623.
Rūpārūpabhavātīto, surūpo rūpamabravi.
624.
Catubbidhā mahābhūtā, upādā catuvīsati.
625.
Tejo vāyo tatheva ca;
Cattārome mahābhūtā,
Mahābhūtena desitā.
626.
Vañcakattā abhūtena, mahābhūtāti saññitā.
627.
Saddo gandho raso itthi-purisindriyajīvitaṃ.
628.
Ākāso ceva rūpassa, lahutādittayampi ca.
629.
Upādāti pavuccanti, imāni catuvīsati.
630.
Upādārūpamiccāha, nirupādānamānaso.
631.
Tejo tejeti rūpāni, āpo āpeti pālanā.
632.
Lakkhaṇādīsu ñātesu, dhammā āvi bhavanti hi.
633.
Kiccaṃ vā tassa sampatti, rasoti paridīpito.
634.
Āsannakāraṇaṃ yaṃ tu, taṃ padaṭṭhānasaññitaṃ.
Tattha kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu, patiṭṭhānarasā, sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā. Paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu, upabrūhanarasā, saṅgahapaccupaṭṭhānā. Uṇhattalakkhaṇā tejodhātu, paripācanarasā, maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā. Vitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu, samudīraṇarasā, abhinīhārapaccupaṭṭhānā. Ekekāya cettha sesabhūtattayapadaṭṭhānāti veditabbā.
Cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ vibhāvetīti attho.
635.
Tattha paññāmayaṃ cakkhu, hoti pañcavidhaṃ pana.
636.
Yathānukkamato tesaṃ, nānattaṃ me nibodhatha.
637.
Buddhacakkhunti niddiṭṭhaṃ, muninā lokacakkhunā.
638.
Ñeyyaṃ samantacakkhunti, ñāṇaṃ sabbaññutā pana.
639.
Abhiññācittajā paññā, dibbacakkhunti vuccati.
640.
Sasambhārañca nāmettha, akkhikūpe patiṭṭhitaṃ.
641.
Ubhato akkhikūṭehi, matthaluṅgena antato.
642.
Nhārusuttena ābandho, maṃsapiṇḍo pavuccati.
643.
Puthulaṃ vipulaṃ nīlaṃ, iti jānāti locanaṃ.
644.
Idaṃ pana sasambhāra-cakkhunti paridīpitaṃ.
645.
Catasso cāpi dhātuyo;
Bhāvasambhavasaṇṭhānaṃ,
Jīvitāni tatheva ca.
646.
Sambhārā honti cuddasa;
Tathā vitthārato cetaṃ,
Catasso cāpi dhātuyo.
647.
Saṇṭhānasambhavo tathā;
Dasete catusamuṭṭhānā,
Cattālīsa bhavanti te.
648.
Cattālīsañca rūpāni, cattāri tu bhavanti hi.
649.
Idaṃ sambhāracakkhunti, paṇḍitehi pakāsitaṃ.
650.
Catunnaṃ pana bhūtānaṃ, pasādo kammasambhavo.
651.
Tadetaṃ tassa majjhe tu, sasambhārassa cakkhuno.
652.
Kaṇhamaṇḍalamajjhe vā, niviṭṭhe diṭṭhamaṇḍale.
653.
Katūpakāraṃ hutvāna, utucittādinā pana.
654.
Vaṇṇagandharasādīhi, rūpehi parivāritaṃ.
655.
Ūkāsirasamānena, pamāṇeneva tiṭṭhati.
Vuttaṃ hetaṃ -
656.
Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti.
657.
Visesamattamevettha, pavakkhāmi ito paraṃ.
Suṇātīti sotaṃ, taṃ tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese vuttappakārāhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā paripāliyamānaṃ sotaviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati.
Ghāyatīti ghānaṃ, taṃ sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese yathāvuttappakārā hutvā tiṭṭhati.
Sāyatīti jivhā, jīvitamavhāyatīti vā jivhā, sā sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese yathāvuttappakārā hutvā tiṭṭhati.
Kucchitānaṃ malānaṃ āyoti kāyo. Yāvatā pana imasmiṃ kāye upādinnakaṃ rūpaṃ atthi, sabbattha kāyapasādo kappāsapaṭale sneho viya yathāvuttappakāro hutvā tiṭṭhati.
Ettha panetesaṃ lakkhaṇādīni pavakkhāmi - daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇaṃ cakkhu, rūpesu āviñchanarasaṃ, cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
Sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇaṃ sotaṃ, saddesu āviñchanarasaṃ, sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
Ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇaṃ ghānaṃ, gandhesu āviñchanarasaṃ, ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ.
Sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇājivhā, rasesu āviñchanarasā, jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā, sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā.
Phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇo kāyo, phoṭṭhabbesu āviñchanaraso, kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno, phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno.
Keci panāhu -
658.
Ākāsānilatoyubbiadhikānaṃ tu sesakā.
659.
Suttameva ca te addhā, na dakkhissanti kiñcipi.
660.
Samānānaṃ hi bhūtānaṃ, pasādo paridīpito.
661.
Pahāyeva panetesaṃ, visesaparikappanaṃ.
662.
Na hi bhūtavisesena, hoti tesaṃ visesatā.
663.
Sesaṃ tu pana ghānādittayaṃ sampattagāhakaṃ.
Rūpanti rūpayatīti rūpaṃ, vaṇṇavikāramāpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Taṃ pana cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ, cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ. Yathā cetaṃ, tathā sabbānipi upādārūpānīti.
Saddoti saddayatīti saddo, so pana sotapaṭihananalakkhaṇo, sotaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno.
Rasoti rasanti tenāti raso, so jivhāpaṭihananalakkhaṇo, jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno.
Gandhoti attānaṃ gandhayati sūcayatīti gandho, so ghānapaṭihananalakkhaṇo, ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso, tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno.
Itthindriyanti -
664.
Yañcetaṃ itthiliṅgādi, na tu taṃ indriyaṃ siyā.
665.
Pavatteyeva jāyante, na tāni paṭisandhiyaṃ.
666.
Itthiliṅgādayo cakkhuviññeyyā honti vā na vā.
667.
Idaṃ paṭhamakappānaṃ, ubhayaṃ tu pavattiyaṃ.
668.
Pavattepi samuṭṭhāya, pavatte parivattati.
669.
Mahatā kusaleneva, jāyate purisindriyaṃ.
670.
Dubbaleneva puññena, itthibhāvo hi jāyate.
671.
Evaṃ sante abhāvo ca, dutiyabyañjanassa tu.
672.
Tassa kammasahāyaṃ hi, rāgacittaṃ tu kāraṇaṃ.
Ubhayassa panetassa lakkhaṇādīni vuccati. Tattha itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ, ‘‘itthī’’ti pakāsanarasaṃ, itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ.
Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ, ‘‘puriso’’ti pakāsanarasaṃ, purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ.
Jīvitanti -
673.
Arūpajīvite vutta-nayeneva ca taṃ vade.
Lakkhaṇādīni panassa evaṃ veditabbāni. Sahajarūpaparipālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ, tesaṃ pavattanarasaṃ, tesameva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ, yāpayitabbabhūtapadaṭṭhānanti.
Vatthūti hadayavatthu.
674.
Vattanti pañcavokāre, taṃ ‘‘vatthū’’ti pavuccati.
Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu, tāsañceva dhātūnaṃ ādhāraṇarasaṃ, ubbāhanapaccupaṭṭhānaṃ.
Āhāratāti kabaḷīkāro āhāro. Ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatīti āhāro.
675.
Ayaṃ tu ‘‘kabaḷīkāro, āhāro’’ti pavuccati.
676.
Kevalaṃ na ca sakkoti, pāletuṃ jīvitaṃ pana.
677.
Haritumpi ca pāletuṃ, ubho sakkonti ekato.
Lakkhaṇādito panassa ojālakkhaṇo kabaḷīkāro āhāro, rūpāharaṇaraso, upatthambhanapaccupaṭṭhāno, kabaḷaṃ katvā ajjhoharitabbavatthupadaṭṭhānoti veditabbo.
Kāyaviññattiniddese kāyena attano bhāvaṃ viññāpentānaṃ kāyaggahaṇānusārena gahitāya etāya bhāvo viññāyatīti viññatti. Sayaṃ vā kāyaggahaṇānusārena viññāyatītipi viññatti. ‘‘Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro’’ti āgato copanasaṅkhāto kāyova viññatti kāyaviññatti. Kāyavipphandanena adhippāyaviññāpanahetuttā sayañca tathā viññeyyattā kāyena viññattītipi kāyaviññatti.
678.
Rūpassa calane hetu, ekākāravikāratā.
679.
Tattha yā cetanāsiddhā, puññāpuññavasā pana.
680.
Sampavatti panetissā, vacīdvārepi jāyate.
681.
Heṭṭhāhi chahi cittehi, vāyodhātusamuṭṭhitaṃ.
682.
Cāleti sahajaṃ rūpaṃ, viññattisahitāttanā.
Vacīviññattiniddese pana -
683.
Yo ākāravikāreko, ayaṃ pathavidhātuyā.
684.
Vacīdvāranti niddiṭṭhā, sāva sakyakulindunā.
685.
Dhātusaṅghaṭṭaneneva, saha saddo hi jāyati.
686.
Viññattīti siyā tassā, sambhavo kārakadvaye.
687.
Cittajānaṃ vikārattā, cittajanti pavuccati.
Tattha kāyaviññatti adhippāyapakāsanarasā, kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā. Tathā vacīviññatti adhippāyapakāsanarasā, vacīghosassa hetubhāvapaccupaṭṭhānā, cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā.
688.
Yo rūpānaṃ paricchedo, svākāsoti pavuccati.
So rūpaparicchedalakkhaṇo, rūpapariyantapakāsanaraso, rūpamariyādapaccupaṭṭhāno, asamphuṭṭhabhāvachiddavivarabhāvapaccupaṭṭhāno vā, paricchinnarūpapadaṭṭhāno.
Rūpassa lahutādittayaniddese -
689.
Tisso rūpavikārāti, viññātabbā vibhāvinā.
690.
Arogī madditaṃ cammaṃ, dhantahemaṃ nidassanaṃ.
691.
Āhārādittayaṃyeva, taṃ karoti tato tijaṃ.
Tattha adandhatālakkhaṇā rūpassa lahutā, rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā, lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā, lahurūpapadaṭṭhānā.
Athaddhatālakkhaṇā rūpassa mudutā, rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā, sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā, mudurūpapadaṭṭhānā.
Sarīrakiriyānukūlakammaññatālakkhaṇā rūpassa kammaññatā, akammaññatāvinodanarasā, adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā, kammaññatārūpapadaṭṭhānā. Etā pana tissopi na aññamaññaṃ vijahanti.
Upacayasantatiniddese -
692.
Anuppabandhatā tesaṃ, santatīti pavuccati.
693.
Vuttamākāranānattā, veneyyānaṃ vasena vā.
Lakkhaṇādito pana ācayalakkhaṇo rūpassa upacayo, pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso, niyyātanapaccupaṭṭhāno, paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā, upacitarūpapadaṭṭhāno.
Pavattilakkhaṇā rūpassa santati, anuppabandhanarasā, anupacchedapaccupaṭṭhānā, anuppabandharūpapadaṭṭhānā.
Jarāniddese jīraṇaṃ jarā.
694.
Pākaṭā rūpadhammesu, arūpesu apākaṭā.
Rūpassa paripākatālakkhaṇā rūpassa jaratā, upanayanarasā, sabhāvānaṃ apagamepi nasabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya, paripaccamānarūpapadaṭṭhānā.
Paribhedalakkhaṇā rūpassa aniccatā, saṃsīdanarasā, khayavayapaccupaṭṭhānā, paribhijjamānarūpapadaṭṭhānāti veditabbāti.
Evaṃ catuvīsati upādārūpāni veditabbāni.
695.
Aṭṭhavīsati rūpāni, sabbāneva bhavanti hi.
696.
Samodhānaṃ samuṭṭhānaṃ, nipphannaṃ saṅkhatampi ca.
697.
Saṅkhepena pavakkhāmi, pakiṇṇakamidaṃ suṇa.
Tattha samodhānanti sabbameva idaṃ rūpaṃ sabbasamodhānato pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu cakkhāyatanaṃ...pe... jaratā aniccatāti aṭṭhavīsatividhaṃ ca hoti, ito aññaṃ rūpaṃ nāma natthi. Keci pana middhavādino ‘‘middharūpaṃ nāma atthī’’ti vadanti, te ‘‘addhā munīsi sambuddho, natthi nīvaraṇā tavā’’ti ca ‘‘thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇañca nīvaraṇasampayutta’’nti sampayuttavacanato ca mahāpakaraṇapaṭṭhāne ‘‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati napurejātapaccayā’’ti arūpepi ‘‘kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhauddhaccakukkuccāvijjānīvaraṇa’’nti evamādīhi pāḷīhi virujjhanato ca arūpameva middhanti paṭikkhipitabbā.
698.
Niṭṭhametthāvagantabbā, arūpanti ca viññunā.
Apare ‘‘balarūpena saddhiṃ ekūnatiṃsa, sambhavarūpena saddhiṃ tiṃsa, jātirūpena saddhiṃ ekatiṃsa, rogarūpena saddhiṃ dvattiṃsa rūpānī’’ti vadanti. Tepi tesaṃ visuṃ visuṃ abhāvaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā. Vāyodhātuyā gahitāya balarūpaṃ gahitameva, aññaṃ balarūpaṃ nāma natthi. Āpodhātuyā sambhavarūpaṃ, upacayasantatīti jātirūpaṃ, jaratāaniccatādīhi rogarūpaṃ gahitaṃ, aññaṃ rogarūpaṃ nāma natthīti, tasmā aṭṭhavīsatividhāneva rūpānīti.
Evaṃ samodhānato veditabbānīti.
Samuṭṭhānanti cattāri rūpasamuṭṭhānāni utucittāhārakammānīti.
699.
Eteheva ca rūpāni, jāyanti na panaññato.
700.
Aṭṭhindriyāni vatthuñca, viññattidvayameva ca.
701.
Cittajaṃyeva viññatti-dvayaṃ vuttaṃ mahesinā.
702.
Utuāhāracittehi, lahutādittayaṃ kataṃ.
703.
Catasso cāpi dhātuyo;
Santatyupacayākāsā,
Ekādasa catubbhavā.
704.
Dvijekova tijā tayo;
Catujekādasakkhātā,
Dve na kenaci jāyare.
705.
Utunā dasapañceva, cuddasāhārato pana.
706.
Aṭṭhasaṭṭhi ca honteva, jaratāniccatāhi te.
707.
Jātassa pākabhedattā, jāyeyyuṃ yadi tānipi.
708.
Pāko paccati bhedo vā, na ca bhijjati natthi taṃ.
709.
Siyā katthaci buddhettha, ‘‘rūpassupacayo’’ti hi.
710.
Pākopi paccatevaṃ tu, bhedopi paribhijjatu.
711.
Jāyamānassa dhammassa, nibbattīti pakāsitā.
712.
Tappaccayattavohāraṃ, abhinibbattisammutiṃ.
713.
Tappaccayattavohāraṃ, abhinibbattisammutiṃ.
714.
Na pākabhedā vohāraṃ, taṃ labhanti kadācipi.
715.
Ānubhāvakhaṇuppāde, jātiyā pana labbhati.
716.
Tasmā labhati jāti ca, labhatī netaradvayaṃ.
717.
Ānubhāvakhaṇe tassa, paccayānamabhāvato.
718.
Vuttattā jāyaticcetaṃ, atha maññasi ce tuvaṃ.
719.
Aniccānaṃ tu dhammānaṃ, jarāmaraṇato tathā.
720.
Yadi evaṃ tayametaṃ, ajātattā ca sabbathā.
721.
Nobhayaṃ panidaṃ kasmā, nissayāyattavuttito.
722.
Tasmā hi ca khaṃpupphaṃva, na natthi pana taṃ tayaṃ.
723.
Tasmā na pana niccaṃ vā, nibbānaṃ viya taṃ tayaṃ.
Nipphannanti ettha cattāro mahābhūtā cakkhusotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasaitthipurisajīvitindriyakabaḷīkārāhārahadayavatthūti aṭṭhārasa rūpāni nipphannāni nāma. Sesāni dasa anipphannāni nāma.
724.
Yadi honti anipphannā, bhaveyyuṃ te asaṅkhatā.
725.
Kathaṃ nāma bhaveyyuṃ te, nipphannā ceva saṅkhatā.
Evaṃ nipphannasaṅkhato veditabbo.
Codanāparihāranti ettha -
726.
Tathā kāyappasādoti, sabbaṭṭhānāti vaṇṇitā.
727.
Cakkhukāyapasādānaṃ, ekattaṃ upapajjati.
728.
Tasmā kāyindriyaṃ cakkhu-pasādena na saṅkaraṃ.
729.
Tesaṃ ṭhānantaraṃ vattuṃ, na sakkā samayaññunā.
730.
Atthi kāyapasādoti, tasmā evamudīritaṃ.
731.
Dhajānaṃ pañcavaṇṇānaṃ, chāyā upamataṃ gatā.
732.
Na hotevāti viññeyyā, viññunā samayaññunā.
Evaṃ nipphannānipphannabhāvo, codanāparihāro ca veditabbo.
Nayamekavidhādikanti -
733.
Sabbamekavidhaṃ rūpaṃ, paccayāyattavuttito.
734.
Sukhumoḷārikā ceva, upādinnādito dvidhā.
735.
Tevīsatividhaṃ sesaṃ, bāhiranti pavuccati.
736.
Sesañca tu vīsaṃ rūpaṃ, anindriyamudīritaṃ.
737.
Taṃ bārasavidhaṃ rūpaṃ, oḷārikamudīritaṃ.
738.
Kammajaṃ tu upādinnaṃ, anupādinnamaññathā.
Evañca duvidhaṃ hoti.
Puna sanidassanasappaṭighaanidassanasappaṭigha- anidassanaappaṭighabhedato ca, kammajākammajanevakammajānākammajabhedato ca tividhaṃ. Tattha rūpāyatanaṃ sanidassanasappaṭighaṃ, ekādasavidhaṃ sesoḷārikarūpaṃ anidassanasappaṭighaṃ, sesaṃ soḷasavidhaṃ sukhumarūpaṃ anidassanaappaṭighaṃ. Kammato jātaṃ kammajaṃ, aṭṭhindriyāni, vatthu ca kammajaṃ, tadaññappaccayā jātaṃ akammajaṃ, nakutoci jātaṃ nevakammajānākammajaṃ jaratā aniccatā ca. Evaṃ tividhaṃ hoti.
Puna diṭṭhasutamutaviññātavasena ca, dvārañceva vatthu ca, dvārameva hutvā na vatthu ca, vatthumeva hutvā na dvārañca, neva dvārañca na vatthu cāti evaṃ bhedato ca, dvārañcevindriyañca, dvāraṃyeva hutvā nevindriyañca, indriyameva hutvā na dvārañca, neva dvārañca nevindriyañcāti evaṃ bhedato ca, vatthu ceva indriyañca, indriyameva hutvā na vatthu ca, vatthumeva hutvā nevindriyañca, nevindriyaṃ na vatthu ceti evaṃ bhedato ca catubbidhaṃ.
Tattha diṭṭhaṃ nāma rūpāyatanaṃ, sutaṃ nāma saddāyatanaṃ, mutaṃ nāma gandharasaphoṭṭhabbāyatanattayaṃ, viññātaṃ nāma avasesacakkhāyatanādipañcakaṃ, soḷasavidhaṃ sukhumarūpañca. Cakkhāyatanādipañcakaṃ dvārañceva vatthu ca, viññattidvayaṃ dvārameva hoti, na vatthu, hadayavatthu vatthumeva hoti, na dvāraṃ, sesaṃ sabbaṃ rūpaṃ neva dvāraṃ na vatthu ca. Tatiyacatukke indriyameva hutvā na dvāranti itthindriyapurisindriyajīvitindriyāni. Imāni hi indriyāneva honti, na dvārāni, sesamanantaracatukke vuttanayeneva veditabbaṃ. Catutthacatukke tatiyapadaṃ hadayavatthuṃ sandhāya vuttaṃ, sesaṃ vuttanayameva. Evaṃ catubbidhaṃ hotīti veditabbaṃ.
Puna ekajadvijatijacatujanakutocijātabhedato, dvārindriyaṃ vatthu ca, dvārameva hutvā nevindriyaṃ na vatthu ca, vatthumeva hutvā nevindriyaṃ na dvārañca, indriyameva hutvā na vatthu na dvārañca, nevindriyaṃ na vatthu na dvārañcāti evaṃ pabhedato pañcavidhaṃ.
Tattha -
739.
Ekādasavidhaṃ rūpaṃ, ekajanti pavuccati.
740.
Ekādasavidhaṃ sesaṃ, catujanti pakāsitaṃ.
741.
Cakkhādipañcakaṃ dvāraṃ, indriyaṃ vatthumeva ca.
742.
Hadayavatthu vatthūva, na dvāraṃ nevindriyaṃ pana.
Itthipurisajīvitindriyāni indriyameva na vatthu na dvārañca, sesaṃ pana rūpaṃ nevindriyaṃ na vatthu na dvāranti. Evaṃ pañcavidhanti veditabbaṃ.
Puna kammajacittajautucittajautucittāhārajacatujanakutocijātabhedato, cakkhuviññeyyasotaghānajivhākāyamanoviññeyyavasena chabbidhaṃ.
Tattha aṭṭhindriyāni vatthu ca kammajameva, viññattidvayaṃ cittajameva, saddo utucittajo, lahutādittayaṃ utucittāhārajameva, sesaṃ ekādasavidhaṃ catujaṃ nāma, jaratā aniccatā nakutocijātaṃ nāma. Dutiyachakke cakkhuviññeyyaṃ nāma cakkhuviññāṇena viññeyyaṃ rūpāyatanaṃ...pe... kāyaviññeyyaṃ nāma phoṭṭhabbāyatanaṃ, manoviññeyyaṃ nāma sesā pañca oḷārikā ca soḷasa sukhumarūpāni cāti ekavīsatividhaṃ hoti. Evaṃ chabbidhaṃ hoti.
Puna chavatthuavatthubhedato ca, cakkhuviññeyyaṃ sotaghānajivhākāyaviññeyyaṃ manodhātuviññeyyaṃ manoviññāṇadhātuviññeyyanti sattavidhaṃ hoti.
Tattha cakkhādipañcavatthūni hadayavatthunā saddhiṃ cha vatthūni, sesaṃ bāvīsatividhaṃ rūpaṃ avatthu nāma, dutiyasattakamuttānameva. Evaṃ sattavidhaṃ hoti.
Puna sattadvārādvārabhedato aṭṭhavidhaṃ. Tattha cakkhudvārādīni pañca kāyaviññattivacīviññattidvārehi saddhiṃ satta dvārāni, sesamadvāranti evaṃ aṭṭhavidhaṃ hoti.
Puna aṭṭhindriyānindriyabhedato pana navavidhaṃ.
Puna navakammajākammajabhedato dasavidhaṃ.
Puna āyatanabhedato ekādasavidhaṃ.
Bhavesu rūpakalāpapavattibhedato bahuvidhanti veditabbaṃ.
743.
Uppattiṃ pana rūpānaṃ, paṭisandhipavattisu.
744.
Yoniyo purimā tisso, na santīti viniddise.
745.
Catasso ca bhavantīti, veditabbā vibhāvinā.
746.
Tiṃsa rūpāni jāyante, sabhāvasseva dehino.
747.
Bhavanti pana rūpāni, kāyavatthuvasena tu.
748.
Eseva ca nayo ñeyyo, sabbesu dasakesupi.
749.
Jīvitanavakaṃ nāma, hotīti samudīritaṃ.
750.
Taṃ kāyadasakaṃ nāma, hotīti pariyāpuṭaṃ.
751.
Cakkhādīhi ca yojetvā, dasakā satta viññunā.
752.
Kāmāvacaradevānaṃ, niccaṃ rūpāni sattati.
753.
Bhāvo cāti hi sattannaṃ, dasakānaṃ vasā pana.
754.
Dasakāni ca tīṇeva, navakaṃ jīvitassa ca.
755.
Cattālīseva rūpāni, ekūnāni bhavanti hi.
756.
Jaccandhabadhirāghāna-rahite tu napuṃsake.
757.
Ukkaṃsassāvakaṃsassa, antare anurūpato.
758.
Rūpānaṃ tu samuppatti, veditabbā vibhāvinā.
759.
Appavattanato honti, dvinnaṃ bhāvānamekato.
760.
Brahmānaṃ pana rūpīnaṃ, pañca rūpā na vijjare.
761.
Dvisantati asaññesu, bahiddhā ekasantati.
762.
Paṭhamaṃ kammatoyeva, nibbattati na saṃsayo.
763.
Tañca kho sandhicittassa, uppādeyeva jāyare.
764.
Tatheva ṭhitibhaṅgesu, tiṃsa tiṃseva jāyare.
765.
Anicco addhuvonattā, dukkhakkhandhova kevalo.
766.
Disvāna dukkhato rūpaṃ, rūpe chandaṃ virājaye.
767.
Yo dhammasenāpatinā samattaṃ;
Hitatthinā tena ca bhikkhunāyaṃ,
Sakkacca sammā pana sikkhitabbo.
Iti abhidhammāvatāre rūpavibhāgo nāma
Dasamo paricchedo.