3.
Η μεγαλύτερη ομιλία για τη σειρά ερωτήσεων και απαντήσεων
449. Έτσι έχω ακούσει - Κάποτε ο Ευλογημένος διέμενε στη Σαβάτθι, στο άλσος του Τζέτα, στο μοναστήρι του Ανάθαπίντικα. Τότε ο σεβάσμιος Μαχακόττχικα, την απογευματινή περίοδο της ημέρας, αφού βγήκε από την απομόνωση, πλησίασε τον σεβάσμιο Σαριπούττα· αφού πλησίασε, χαιρέτησε τον σεβάσμιο Σαριπούττα. Αφού ολοκλήρωσε την ευγενική και αξιομνημόνευτη συζήτηση, κάθισε στο πλάι. Καθισμένος στο πλάι, ο σεβάσμιος Μαχακόττχικα είπε στον σεβάσμιο Σαριπούττα:
«'Άσοφος, άσοφος', φίλε, λέγεται. Με ποιον τρόπο λοιπόν, φίλε, λέγεται άσοφος;»
«'Δεν κατανοεί, δεν κατανοεί', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται άσοφος.
«Και τι δεν κατανοεί; Δεν κατανοεί 'αυτός είναι ο υπαρξιακός πόνος', δεν κατανοεί 'αυτή είναι η προέλευση του υπαρξιακού πόνου', δεν κατανοεί 'αυτή είναι η παύση του υπαρξιακού πόνου', δεν κατανοεί 'αυτή είναι η πρακτική που οδηγεί στην παύση του υπαρξιακού πόνου'. 'Δεν κατανοεί, δεν κατανοεί', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται άσοφος».
«Καλώς, φίλε», ο σεβάσμιος Μαχακόττχικα, αφού δέχτηκε με χαρά τη ρήση του σεβάσμιου Σαριπούττα και εξέφρασε ευχαριστίες, ρώτησε τον σεβάσμιο Σαριπούττα μια περαιτέρω ερώτηση -
«'Σοφός, σοφός', φίλε, λέγεται. Με ποιον τρόπο λοιπόν, φίλε, λέγεται σοφός;»
«'Κατανοεί, κατανοεί', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται σοφός.
«Και τι κατανοεί; Κατανοεί 'αυτός είναι ο υπαρξιακός πόνος', κατανοεί 'αυτή είναι η προέλευση του υπαρξιακού πόνου', κατανοεί 'αυτή είναι η παύση του υπαρξιακού πόνου', κατανοεί 'αυτή είναι η πρακτική που οδηγεί στην παύση του υπαρξιακού πόνου'. 'Κατανοεί, κατανοεί', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται σοφός».
«'Συνείδηση, συνείδηση', φίλε, λέγεται. Με ποιον τρόπο λοιπόν, φίλε, λέγεται συνείδηση;»
«'Συνειδητοποιεί, συνειδητοποιεί', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται συνείδηση.
«Και τι συνειδητοποιεί; Συνειδητοποιεί το ευχάριστο, συνειδητοποιεί το δυσάρεστο, συνειδητοποιεί το ούτε-δυσάρεστο-ούτε-ευχάριστο. 'Συνειδητοποιεί, συνειδητοποιεί', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται συνείδηση».
«Η σοφία, φίλε, και η συνείδηση - αυτά τα φαινόμενα είναι συνδεδεμένα ή μη συνδεδεμένα; Και είναι δυνατόν αυτά τα φαινόμενα, αφού διαχωριστούν ξανά και ξανά, να δειχθεί η διαφορά τους;» «Η σοφία, φίλε, και η συνείδηση - αυτά τα φαινόμενα είναι συνδεδεμένα, όχι μη συνδεδεμένα. Και δεν είναι δυνατόν αυτά τα φαινόμενα, αφού διαχωριστούν ξανά και ξανά, να δειχθεί η διαφορά τους. Αυτό λοιπόν, φίλε, που κατανοεί, αυτό συνειδητοποιεί· αυτό που συνειδητοποιεί, αυτό κατανοεί. Για αυτό το λόγο αυτά τα φαινόμενα είναι συνδεδεμένα, όχι μη συνδεδεμένα. Και δεν είναι δυνατόν αυτά τα φαινόμενα, αφού διαχωριστούν ξανά και ξανά, να δειχθεί η διαφορά τους».
«Η σοφία, φίλε, και η συνείδηση - αυτών των φαινομένων που είναι συνδεδεμένα και όχι αποσυνδεδεμένα, ποια είναι η διαφορά;» «Η σοφία, φίλε, και η συνείδηση - αυτών των φαινομένων που είναι συνδεδεμένα και όχι αποσυνδεδεμένα, η σοφία πρέπει να αναπτυχθεί, η συνείδηση πρέπει να γίνει πλήρως κατανοητή. Αυτή είναι η διαφορά τους.»
450. «'Αίσθημα, αίσθημα', φίλε, λέγεται. Με ποιον τρόπο λοιπόν, φίλε, λέγεται αίσθημα;»
«'Βιώνει, βιώνει', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται αίσθημα.
«Και τι βιώνει; Βιώνει το ευχάριστο, βιώνει το δυσάρεστο, βιώνει το ούτε-δυσάρεστο-ούτε-ευχάριστο. 'Βιώνει, βιώνει', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται αίσθημα».
«'Αντίληψη, αντίληψη', φίλε, λέγεται. Με ποιον τρόπο λοιπόν, φίλε, λέγεται αντίληψη;»
«'Αντιλαμβάνεται, αντιλαμβάνεται', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται αντίληψη.
«Και τι αντιλαμβάνεται; Αντιλαμβάνεται το μπλε, αντιλαμβάνεται το κίτρινο, αντιλαμβάνεται το κόκκινο, αντιλαμβάνεται το λευκό. 'Αντιλαμβάνεται, αντιλαμβάνεται', φίλε, για αυτό το λόγο λέγεται αντίληψη».
«Το αίσθημα, φίλε, και η αντίληψη και η συνείδηση - αυτά τα φαινόμενα είναι συνδεδεμένα ή μη συνδεδεμένα; Και είναι δυνατόν αυτά τα φαινόμενα, αφού διαχωριστούν ξανά και ξανά, να δειχθεί η διαφορά τους;» «Το αίσθημα, φίλε, και η αντίληψη και η συνείδηση - αυτά τα φαινόμενα είναι συνδεδεμένα, όχι μη συνδεδεμένα. Και δεν είναι δυνατόν αυτά τα φαινόμενα, αφού διαχωριστούν ξανά και ξανά, να δειχθεί η διαφορά τους. Αυτό λοιπόν, φίλε, που βιώνει, αυτό αντιλαμβάνεται· αυτό που αντιλαμβάνεται, αυτό συνειδητοποιεί. Για αυτό το λόγο αυτά τα φαινόμενα είναι συνδεδεμένα, όχι μη συνδεδεμένα. Και δεν είναι δυνατόν αυτά τα φαινόμενα, αφού διαχωριστούν ξανά και ξανά, να δειχθεί η διαφορά τους».
451. «Με τη νοητική συνείδηση που έχει απελευθερωθεί από τις πέντε ικανότητες και είναι αγνή, τι μπορεί να γνωσθεί, φίλοι;»
«Με τη νοητική συνείδηση που έχει απελευθερωθεί από τις πέντε ικανότητες και είναι αγνή, φίλε, μπορεί να γνωσθεί το επίπεδο του άπειρου χώρου ως 'άπειρος είναι ο χώρος', μπορεί να γνωσθεί το επίπεδο της άπειρης συνείδησης ως 'άπειρη είναι η συνείδηση', μπορεί να γνωσθεί το επίπεδο της μηδαμινότητας ως 'δεν υπάρχει τίποτε'».
«Και με τι κατανοεί κανείς αυτό που πρέπει να γνωσθεί, φίλε;»
«Αυτό που πρέπει να γνωσθεί, φίλε, το κατανοεί με τον οφθαλμό της σοφίας».
«Και ποιος είναι ο σκοπός της σοφίας, φίλε;»
«Η σοφία, φίλε, έχει ως σκοπό την άμεση γνώση, την πλήρη κατανόηση και την εγκατάλειψη».
452. «Πόσες όμως, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την έγερση της ορθής άποψης;»
«Δύο πράγματι, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την έγερση της ορθής άποψης - η φωνή από άλλον και η συνετή προσοχή. Αυτές πράγματι, φίλοι, είναι οι δύο συνθήκες για την έγερση της ορθής άποψης».
«Από πόσες όμως, φίλοι, ιδιότητες υποστηριζόμενη η ορθή άποψη έχει ως καρπό την απελευθέρωση του νου και ως όφελος τον καρπό της απελευθέρωσης του νου, και έχει ως καρπό την απελευθέρωση μέσω σοφίας και ως όφελος τον καρπό της απελευθέρωσης μέσω σοφίας;»
«Από πέντε πράγματι, φίλοι, ιδιότητες υποστηριζόμενη η ορθή άποψη έχει ως καρπό την απελευθέρωση του νου και ως όφελος τον καρπό της απελευθέρωσης του νου, και έχει ως καρπό την απελευθέρωση μέσω σοφίας και ως όφελος τον καρπό της απελευθέρωσης μέσω σοφίας. Εδώ, φίλοι, η ορθή άποψη είναι υποστηριζόμενη από την ηθική, και είναι υποστηριζόμενη από τη μάθηση, και είναι υποστηριζόμενη από τη συζήτηση, και είναι υποστηριζόμενη από τη νοητική ηρεμία, και είναι υποστηριζόμενη από τη διόραση. Από αυτές πράγματι, φίλοι, τις πέντε ιδιότητες υποστηριζόμενη η ορθή άποψη έχει ως καρπό την απελευθέρωση του νου και ως όφελος τον καρπό της απελευθέρωσης του νου, και έχει ως καρπό την απελευθέρωση μέσω σοφίας και ως όφελος τον καρπό της απελευθέρωσης μέσω σοφίας».
453. «Πόσα όμως, φίλοι, είναι τα είδη γίγνεσθαι;»
«Υπάρχουν αυτά τα τρία είδη γίγνεσθαι, φίλοι - ηδονική ύπαρξη, λεπτοφυής υλική ύπαρξη, άυλη ύπαρξη».
«Πώς όμως, φίλοι, συμβαίνει η επαναγέννηση στο μέλλον;»
«Για τα όντα, φίλοι, που έχουν το νοητικό εμπόδιο της άγνοιας και τον νοητικό δεσμό της επιθυμίας, η απόλαυση εδώ κι εκεί - έτσι συμβαίνει η επαναγέννηση στο μέλλον».
«Πώς όμως, φίλοι, δεν συμβαίνει η επαναγέννηση στο μέλλον;»
«Με τη φθίση της άγνοιας, φίλοι, με την έγερση της αληθινής γνώσης, με την παύση της επιθυμίας - έτσι δεν συμβαίνει η επαναγέννηση στο μέλλον».
454. «Τι όμως, φίλοι, είναι η πρώτη διαλογιστική έκσταση;»
«Εδώ, φίλοι, ένας μοναχός, αποστασιοποιημένος από τις ηδονές, αποστασιοποιημένος από τις φαύλες νοητικές καταστάσεις, έχοντας επιτύχει την πρώτη διαλογιστική έκσταση, που συνοδεύεται από λογισμό και συλλογισμό, με αγαλλίαση και ευτυχία που γεννιούνται από την αποστασιοποίηση, διαμένει - αυτό ονομάζεται, φίλοι, πρώτη διαλογιστική έκσταση.»
«Η πρώτη όμως, φίλοι, διαλογιστική έκσταση πόσους παράγοντες έχει;»
«Η πρώτη, φίλοι, διαλογιστική έκσταση έχει πέντε παράγοντες. Εδώ, φίλοι, σε έναν μοναχό που έχει επιτύχει την πρώτη διαλογιστική έκσταση υπάρχει λογισμός και συλλογισμός και αγαλλίαση και ευτυχία και ενιαία εστίαση του νου. Η πρώτη, φίλοι, διαλογιστική έκσταση έτσι έχει πέντε παράγοντες.»
«Η πρώτη όμως, φίλοι, διαλογιστική έκσταση με πόσους παράγοντες εγκαταλελειμμένους και με πόσους παράγοντες προικισμένη είναι;»
«Η πρώτη, φίλοι, διαλογιστική έκσταση είναι με πέντε παράγοντες εγκαταλελειμμένους, με πέντε παράγοντες προικισμένη. Εδώ, φίλοι, σε έναν μοναχό που έχει επιτύχει την πρώτη διαλογιστική έκσταση η ηδονική επιθυμία έχει εγκαταλειφθεί, ο θυμός έχει εγκαταλειφθεί, η νωθρότητα και η υπνηλία έχουν εγκαταλειφθεί, η ανησυχία και η τύψη έχουν εγκαταλειφθεί, η σκεπτικιστική αμφιβολία έχει εγκαταλειφθεί· και υπάρχει λογισμός και συλλογισμός και αγαλλίαση και ευτυχία και ενιαία εστίαση του νου. Η πρώτη, φίλοι, διαλογιστική έκσταση έτσι είναι με πέντε παράγοντες εγκαταλελειμμένους, με πέντε παράγοντες προικισμένη.»
455. «Αυτές οι πέντε ικανότητες, φίλε, έχουν διαφορετικά αντικείμενα, διαφορετικά πεδία, δεν βιώνουν το πεδίο και το αντικείμενο η μία της άλλης, δηλαδή - η οφθαλμική ικανότητα, η ωτική ικανότητα, η ρινική ικανότητα, η γλωσσική ικανότητα, η σωματική ικανότητα. Αυτές οι πέντε ικανότητες, φίλε, που έχουν διαφορετικά αντικείμενα, διαφορετικά πεδία, που δεν βιώνουν το πεδίο και το αντικείμενο η μία της άλλης, ποιο είναι το καταφύγιό τους, και ποιος βιώνει το πεδίο και το αντικείμενό τους;»
«Αυτές οι πέντε ικανότητες, φίλε, έχουν διαφορετικά αντικείμενα, διαφορετικά πεδία, δεν βιώνουν το πεδίο και το αντικείμενο η μία της άλλης, δηλαδή - η οφθαλμική ικανότητα, η ωτική ικανότητα, η ρινική ικανότητα, η γλωσσική ικανότητα, η σωματική ικανότητα. Αυτές οι πέντε ικανότητες, φίλε, που έχουν διαφορετικά αντικείμενα, διαφορετικά πεδία, που δεν βιώνουν το πεδίο και το αντικείμενο η μία της άλλης, ο νους είναι το καταφύγιό τους, και ο νους βιώνει το πεδίο και το αντικείμενό τους».
456. «Αυτές οι πέντε ικανότητες, φίλε, δηλαδή - η οφθαλμική ικανότητα, η ωτική ικανότητα, η ρινική ικανότητα, η γλωσσική ικανότητα, η σωματική ικανότητα. Αυτές λοιπόν οι πέντε ικανότητες, φίλε, εξαρτώμενες από τι υφίστανται;»
«Αυτές οι πέντε ικανότητες, φίλε, δηλαδή - η οφθαλμική ικανότητα, η ωτική ικανότητα, η ρινική ικανότητα, η γλωσσική ικανότητα, η σωματική ικανότητα. Αυτές λοιπόν οι πέντε ικανότητες, φίλε, υφίστανται εξαρτώμενες από τη ζωτικότητα».
«Η ζωτικότητα όμως, φίλε, εξαρτώμενη από τι υφίσταται;»
«Η ζωτικότητα υφίσταται εξαρτώμενη από τη θερμότητα».
«Η θερμότητα όμως, φίλε, εξαρτώμενη από τι υφίσταται;»
«Η θερμότητα υφίσταται εξαρτώμενη από τη ζωτικότητα».
«Μόλις τώρα λοιπόν εμείς, φίλε, κατανοούμε έτσι αυτό που είπε ο σεβάσμιος Σαριπούττα - 'η ζωτικότητα υφίσταται εξαρτώμενη από τη θερμότητα'. Μόλις τώρα όμως εμείς, φίλε, κατανοούμε έτσι αυτό που είπε ο σεβάσμιος Σαριπούττα - 'η θερμότητα υφίσταται εξαρτώμενη από τη ζωτικότητα'.
Πώς λοιπόν, φίλε, πρέπει να κατανοηθεί το νόημα αυτών που ειπώθηκαν;»
«Τότε λοιπόν, φίλε, θα σου δώσω μια παρομοίωση· με μια παρομοίωση μερικοί νοήμονες άνθρωποι εδώ κατανοούν το νόημα αυτού που ειπώθηκε. Όπως, φίλε, ενός λαδολύχνου που καίει, εξαρτώμενο από τη φλόγα εμφανίζεται το φως, εξαρτώμενη από το φως εμφανίζεται η φλόγα· ακριβώς με τον ίδιο τρόπο, φίλε, η ζωτικότητα υφίσταται εξαρτώμενη από τη θερμότητα, η θερμότητα υφίσταται εξαρτώμενη από τη ζωτικότητα».
457. «Αυτές οι ίδιες οι ζωτικές δραστηριότητες, φίλε, είναι αυτά τα φαινόμενα που μπορούν να βιωθούν, ή άλλες είναι οι ζωτικές δραστηριότητες και άλλα τα φαινόμενα που μπορούν να βιωθούν;» «Όχι βέβαια, φίλε, δεν είναι αυτές οι ίδιες οι ζωτικές δραστηριότητες αυτά τα φαινόμενα που μπορούν να βιωθούν. Αν όμως, φίλε, οι ζωτικές δραστηριότητες ήταν αυτά τα φαινόμενα που μπορούν να βιωθούν, δεν θα γινόταν γνωστή η ανάδυση ενός μοναχού που έχει επιτύχει την παύση της αντίληψης και του αισθήματος. Επειδή όμως, φίλε, άλλες είναι οι ζωτικές δραστηριότητες και άλλα τα φαινόμενα που μπορούν να βιωθούν, γι' αυτό γίνεται γνωστή η ανάδυση ενός μοναχού που έχει επιτύχει την παύση της αντίληψης και του αισθήματος».
«Όταν λοιπόν, φίλε, πόσα φαινόμενα εγκαταλείπουν αυτό το σώμα· τότε αυτό το σώμα κείτεται παρατημένο, πεταμένο, σαν ξύλο χωρίς συνείδηση;»
«Όταν λοιπόν, φίλε, τρία φαινόμενα εγκαταλείπουν αυτό το σώμα - ζωτικότητα και θερμότητα και συνείδηση· τότε αυτό το σώμα κείτεται παρατημένο, πεταμένο, σαν ξύλο χωρίς συνείδηση».
«Αυτός, φίλε, που είναι πεθαμένος, που έχει πεθάνει, και αυτός ο μοναχός που έχει επιτύχει την παύση της αντίληψης και του αισθήματος - ποια είναι η διαφορά τους;»
«Αυτός, φίλε, που είναι πεθαμένος, που έχει πεθάνει, σε αυτόν οι σωματικές δραστηριότητες έχουν καταπαύσει και καταπραϋνθεί, οι λεκτικές δραστηριότητες έχουν καταπαύσει και καταπραϋνθεί, οι νοητικές δραστηριότητες έχουν καταπαύσει και καταπραϋνθεί, η ζωτικότητα έχει εξαλειφθεί, η θερμότητα έχει καταλαγιάσει, οι ικανότητες έχουν καταστραφεί. Αυτός όμως ο μοναχός που έχει επιτύχει την παύση της αντίληψης και του αισθήματος, σε αυτόν επίσης οι σωματικές δραστηριότητες έχουν καταπαύσει και καταπραϋνθεί, οι λεκτικές δραστηριότητες έχουν καταπαύσει και καταπραϋνθεί, οι νοητικές δραστηριότητες έχουν καταπαύσει και καταπραϋνθεί, η ζωτικότητα δεν έχει εξαλειφθεί, η θερμότητα δεν έχει καταλαγιάσει, οι ικανότητες είναι γαλήνιες. Αυτός, φίλε, που είναι πεθαμένος, που έχει πεθάνει, και αυτός ο μοναχός που έχει επιτύχει την παύση της αντίληψης και του αισθήματος - αυτή είναι η διαφορά τους».
458. «Πόσες όμως, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την επίτευξη της απελευθέρωσης του νου που χαρακτηρίζεται από ούτε-δυσάρεστο-ούτε-ευχάριστο;»
«Τέσσερις πράγματι, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την επίτευξη της απελευθέρωσης του νου που χαρακτηρίζεται από ούτε-δυσάρεστο-ούτε-ευχάριστο. Εδώ, φίλοι, ένας μοναχός, με την εγκατάλειψη της ευχαρίστησης και με την εγκατάλειψη του πόνου, και με την προηγούμενη πάροδο της ευαρέσκειας και της δυσαρέσκειας, έχοντας επιτύχει την τέταρτη διαλογιστική έκσταση, που χαρακτηρίζεται από ούτε-δυσάρεστο-ούτε-ευχάριστο και την εξάγνιση της μνήμης λόγω της αταραξίας, διαμένει. Αυτές πράγματι, φίλοι, είναι οι τέσσερις συνθήκες για την επίτευξη της απελευθέρωσης του νου που χαρακτηρίζεται από ούτε-δυσάρεστο-ούτε-ευχάριστο».
«Πόσες όμως, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την επίτευξη της απελευθέρωσης του νου χωρίς σημάδια;»
«Δύο πράγματι, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την επίτευξη της απελευθέρωσης του νου χωρίς σημάδια - η έλλειψη προσοχής σε όλα τα σημάδια, και η προσοχή στο στοιχείο χωρίς σημάδια. Αυτές πράγματι, φίλοι, είναι οι δύο συνθήκες για την επίτευξη της απελευθέρωσης του νου χωρίς σημάδια».
«Πόσες όμως, φίλοι, είναι οι συνθήκες για τη διάρκεια της απελευθέρωσης του νου χωρίς σημάδια;»
«Τρεις πράγματι, φίλοι, είναι οι συνθήκες για τη διάρκεια της απελευθέρωσης του νου χωρίς σημάδια - η έλλειψη προσοχής σε όλα τα σημάδια, και η προσοχή στο στοιχείο χωρίς σημάδια, και η προηγούμενη νοητική διαμόρφωση. Αυτές πράγματι, φίλοι, είναι οι τρεις συνθήκες για τη διάρκεια της απελευθέρωσης του νου χωρίς σημάδια».
«Πόσες όμως, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την έξοδο από την απελευθέρωση του νου χωρίς σημάδια;»
«Δύο πράγματι, φίλοι, είναι οι συνθήκες για την έξοδο από την απελευθέρωση του νου χωρίς σημάδια - η προσοχή σε όλα τα σημάδια, και η έλλειψη προσοχής στο στοιχείο χωρίς σημάδια. Αυτές πράγματι, φίλοι, είναι οι δύο συνθήκες για την έξοδο από την απελευθέρωση του νου χωρίς σημάδια».
459. «Αυτή η απεριόριστη απελευθέρωση του νου, φίλε, και η απελευθέρωση του νου μέσω της μηδαμινότητας, και η απελευθέρωση του νου μέσω της κενότητας, και η απελευθέρωση του νου χωρίς σημάδια - αυτά τα φαινόμενα έχουν διαφορετικό νόημα και διαφορετική φρασεολογία ή έχουν το ίδιο νόημα και μόνο η φρασεολογία είναι διαφορετική;»
«Αυτή η απεριόριστη απελευθέρωση του νου, φίλε, και η απελευθέρωση του νου μέσω της μηδαμινότητας, και η απελευθέρωση του νου μέσω της κενότητας, και η απελευθέρωση του νου χωρίς σημάδια - υπάρχει πράγματι, φίλε, μια μέθοδος με την οποία αυτά τα φαινόμενα έχουν διαφορετικό νόημα και διαφορετική φρασεολογία· υπάρχει επίσης πράγματι, φίλε, μια μέθοδος με την οποία αυτά τα φαινόμενα έχουν το ίδιο νόημα και μόνο η φρασεολογία είναι διαφορετική».
«Και ποια, φίλε, είναι η μέθοδος με την οποία αυτά τα φαινόμενα έχουν διαφορετικό νόημα και διαφορετική φρασεολογία;»
«Εδώ, φίλε, ένας μοναχός, με νου συνοδευόμενο από φιλικότητα, έχοντας διαπεράσει μια κατεύθυνση, διαμένει· ομοίως τη δεύτερη, ομοίως την τρίτη, ομοίως την τέταρτη. Έτσι προς τα πάνω, προς τα κάτω, οριζοντίως, παντού, σε όλους τους εαυτούς, ολόκληρο τον κόσμο, με νου συνοδευόμενο από φιλικότητα, ευρύ, εξυψωμένο, απεριόριστο, χωρίς έχθρα, χωρίς κακία, έχοντας διαπεράσει, διαμένει. Με νου συνοδευόμενο από συμπόνια... κ.λπ... με νου συνοδευόμενο από αλτρουιστική χαρά... με νου συνοδευόμενο από αταραξία, έχοντας διαπεράσει μια κατεύθυνση, διαμένει· ομοίως τη δεύτερη, ομοίως την τρίτη, ομοίως την τέταρτη. Έτσι προς τα πάνω, προς τα κάτω, οριζοντίως, παντού, σε όλους τους εαυτούς, ολόκληρο τον κόσμο, με νου συνοδευόμενο από αταραξία, ευρύ, εξυψωμένο, απεριόριστο, χωρίς έχθρα, χωρίς κακία, έχοντας διαπεράσει, διαμένει. Αυτή λέγεται, φίλε, η απεριόριστη απελευθέρωση του νου».
«Και ποια, φίλε, είναι η απελευθέρωση του νου μέσω της μηδαμινότητας;»
«Εδώ, φίλε, ένας μοναχός, έχοντας υπερβεί πλήρως το επίπεδο της άπειρης συνείδησης, σκεπτόμενος 'δεν υπάρχει τίποτε', έχοντας επιτύχει το επίπεδο της μηδαμινότητας, διαμένει. Αυτή λέγεται, φίλε, η απελευθέρωση του νου μέσω της μηδαμινότητας».
«Και ποια, φίλε, είναι η απελευθέρωση του νου μέσω της κενότητας;»
«Εδώ, φίλε, ένας μοναχός, έχοντας πάει στο δάσος ή στη βάση ενός δένδρου ή σε μια άδεια οικία, σκέφτεται έτσι: 'Αυτό είναι κενό από εαυτό ή από κάτι που ανήκει σε έναν εαυτό'. Αυτή λέγεται, φίλε, η απελευθέρωση του νου μέσω της κενότητας».
«Και ποια, φίλε, είναι η απελευθέρωση του νου χωρίς σημάδια;»
«Εδώ, φίλε, ένας μοναχός, με τη μη προσοχή σε όλα τα σημάδια, έχοντας επιτύχει την αυτοσυγκέντρωση του νου χωρίς σημάδια, διαμένει. Αυτή λέγεται, φίλε, η απελευθέρωση του νου χωρίς σημάδια. Αυτή είναι πράγματι, φίλε, η μέθοδος με την οποία αυτά τα φαινόμενα έχουν διαφορετικό νόημα και διαφορετική φρασεολογία».
«Και ποια, φίλε, είναι η μέθοδος με την οποία αυτά τα φαινόμενα έχουν το ίδιο νόημα και μόνο η φρασεολογία είναι διαφορετική;»
«Η λαγνεία, φίλε, δημιουργεί μέτρο, το μίσος δημιουργεί μέτρο, η αυταπάτη δημιουργεί μέτρο. Αυτά για έναν μοναχό που έχει εξαλείψει τις νοητικές διαφθορές έχουν εγκαταλειφθεί, η ρίζα τους έχει κοπεί, έχουν γίνει σαν κορμός φοίνικα, έχουν οδηγηθεί στην εξαφάνιση, έχουν τη φύση της μη-έγερσης στο μέλλον. Όσες πράγματι, φίλε, είναι οι απεριόριστες απελευθερώσεις του νου, η ακλόνητη απελευθέρωση του νου φαίνεται ως η κορυφαία μεταξύ τους. Αυτή η ακλόνητη απελευθέρωση του νου είναι κενή από λαγνεία, κενή από μίσος, κενή από αυταπάτη. Η λαγνεία, φίλε, είναι κατοχή, το μίσος είναι κατοχή, η αυταπάτη είναι κατοχή. Αυτά για έναν μοναχό που έχει εξαλείψει τις νοητικές διαφθορές έχουν εγκαταλειφθεί, η ρίζα τους έχει κοπεί, έχουν γίνει σαν κορμός φοίνικα, έχουν οδηγηθεί στην εξαφάνιση, έχουν τη φύση της μη-έγερσης στο μέλλον. Όσες πράγματι, φίλε, είναι οι απελευθερώσεις του νου μέσω της μηδαμινότητας, η ακλόνητη απελευθέρωση του νου φαίνεται ως η κορυφαία μεταξύ τους. Αυτή η ακλόνητη απελευθέρωση του νου είναι κενή από λαγνεία, κενή από μίσος, κενή από αυταπάτη. Η λαγνεία, φίλε, δημιουργεί σημάδι, το μίσος δημιουργεί σημάδι, η αυταπάτη δημιουργεί σημάδι. Αυτά για έναν μοναχό που έχει εξαλείψει τις νοητικές διαφθορές έχουν εγκαταλειφθεί, η ρίζα τους έχει κοπεί, έχουν γίνει σαν κορμός φοίνικα, έχουν οδηγηθεί στην εξαφάνιση, έχουν τη φύση της μη-έγερσης στο μέλλον. Όσες πράγματι, φίλε, είναι οι απελευθερώσεις του νου χωρίς σημάδια, η ακλόνητη απελευθέρωση του νου φαίνεται ως η κορυφαία μεταξύ τους. Αυτή η ακλόνητη απελευθέρωση του νου είναι κενή από λαγνεία, κενή από μίσος, κενή από αυταπάτη. Αυτή είναι πράγματι, φίλε, η μέθοδος με την οποία αυτά τα φαινόμενα έχουν το ίδιο νόημα και μόνο η φρασεολογία είναι διαφορετική».
Αυτό είπε ο σεβάσμιος Σαριπούττα. Ο σεβάσμιος Μαχακόττχικα, ευχαριστημένος, αγαλλίασε με τα λόγια του σεβάσμιου Σαριπούττα.
Τέλος της ομιλίας Μαχαβεντάλλα, τρίτη.